Tóm tắt:

Sự cạnh tranh ngày càng gay gắt cùng với sự biến động nhanh của thị trường đòi hỏi doanh nghiệp không chỉ quản lý tốt chi phí mà còn phải định hình chiến lược dài hạn dựa trên thông tin có giá trị. Kế toán quản trị chiến lược đã trở thành công cụ hỗ trợ quan trọng, giúp nhà quản trị đưa ra quyết định mang tính định hướng. Bài viết phân tích vai trò của kế toán quản trị chiến lược, làm rõ các kỹ thuật tiêu biểu và đánh giá khả năng vận dụng trong doanh nghiệp hiện nay, từ đó đề xuất một số hàm ý nhằm nâng cao hiệu quả quản trị.

Từ khóa: kế toán quản trị chiến lược, quản trị doanh nghiệp, lợi thế cạnh tranh, chi phí, thông tin quản trị.

1. Đặt vấn đề

Bối cảnh kinh tế toàn cầu biến động mạnh cùng với áp lực cạnh tranh ngày càng gia tăng đã làm thay đổi cách thức quản trị doanh nghiệp. Các quyết định quản trị không còn dừng lại ở việc kiểm soát chi phí hay tối đa hóa lợi nhuận trong ngắn hạn mà đòi hỏi tầm nhìn dài hạn gắn với chiến lược phát triển bền vững. Trong điều kiện đó, hệ thống thông tin kế toán truyền thống dần bộc lộ hạn chế khi chưa cung cấp đầy đủ dữ liệu phục vụ hoạch định chiến lược.

Kế toán quản trị chiến lược được xem là bước phát triển tất yếu nhằm đáp ứng yêu cầu mới của quản trị doanh nghiệp. Không chỉ phản ánh các chỉ tiêu tài chính nội bộ, cách tiếp cận này còn mở rộng sang phân tích môi trường cạnh tranh, hành vi khách hàng và xu hướng thị trường. Thông tin được cung cấp mang tính tổng hợp, có chiều sâu và hỗ trợ trực tiếp cho việc xây dựng và triển khai chiến lược.

Tại Việt Nam, quá trình chuyển đổi số và hội nhập kinh tế quốc tế đang tạo ra cả cơ hội lẫn thách thức đối với doanh nghiệp. Việc vận dụng các kỹ thuật kế toán quản trị chiến lược trở thành nhu cầu cấp thiết nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, mức độ áp dụng còn chưa đồng đều và thiếu tính hệ thống. Do đó, việc nghiên cứu và làm rõ các kỹ thuật chủ yếu cũng như khả năng vận dụng trong thực tiễn có ý nghĩa quan trọng, góp phần nâng cao hiệu quả quản trị trong giai đoạn hiện nay.

2. Các kỹ thuật kế toán quản trị chiến lược trong doanh nghiệp

Kế toán quản trị chiến lược là hệ thống cung cấp thông tin phục vụ trực tiếp cho việc xây dựng và thực hiện chiến lược kinh doanh. Điểm cốt lõi của cách tiếp cận này nằm ở việc kết hợp giữa thông tin tài chính và phi tài chính, giữa dữ liệu nội bộ và yếu tố bên ngoài doanh nghiệp. Nhờ đó, nhà quản trị có thể đánh giá toàn diện vị thế cạnh tranh cũng như khả năng phát triển trong dài hạn.

Một trong những kỹ thuật quan trọng là phân tích chuỗi giá trị. Doanh nghiệp tiến hành xem xét toàn bộ các hoạt động từ đầu vào đến đầu ra nhằm xác định những khâu tạo giá trị và những khâu gây lãng phí. Thông qua đó, doanh nghiệp có thể tái cấu trúc quy trình, tối ưu hóa chi phí và nâng cao hiệu quả hoạt động.

Phân tích chi phí theo vòng đời sản phẩm cũng đóng vai trò đáng kể. Thay vì chỉ tập trung vào chi phí sản xuất, kỹ thuật này đánh giá chi phí từ giai đoạn nghiên cứu, phát triển, sản xuất đến tiêu thụ và thải bỏ. Điều này giúp doanh nghiệp chủ động kiểm soát chi phí ngay từ giai đoạn thiết kế, hạn chế rủi ro phát sinh trong tương lai.

Thẻ điểm cân bằng là công cụ giúp chuyển hóa chiến lược thành các mục tiêu cụ thể. Bằng cách thiết lập các chỉ tiêu đo lường trên nhiều khía cạnh như tài chính, khách hàng, quy trình nội bộ và năng lực học hỏi, doanh nghiệp có thể theo dõi tiến độ thực hiện chiến lược một cách hiệu quả. Đây không chỉ là công cụ đo lường mà còn là phương tiện liên kết giữa tầm nhìn chiến lược và hoạt động thực tiễn.

Ngoài ra, phân tích đối thủ cạnh tranh là nội dung không thể thiếu trong kế toán quản trị chiến lược. Doanh nghiệp cần thu thập và xử lý thông tin liên quan đến chi phí, giá bán và chiến lược của đối thủ nhằm xác định vị thế của mình trên thị trường. Trên cơ sở đó, doanh nghiệp có thể đưa ra các quyết định phù hợp nhằm duy trì hoặc nâng cao lợi thế cạnh tranh.

Nhìn chung, các kỹ thuật kế toán quản trị chiến lược không hoạt động độc lập mà có sự liên kết chặt chẽ với nhau. Việc vận dụng đồng bộ các công cụ này giúp doanh nghiệp xây dựng hệ thống thông tin quản trị toàn diện, phục vụ hiệu quả cho việc ra quyết định chiến lược.

3. Thực tiễn vận dụng và hàm ý đối với doanh nghiệp hiện nay

Thực tiễn cho thấy, việc vận dụng kế toán quản trị chiến lược trong doanh nghiệp hiện nay có sự khác biệt rõ rệt giữa các nhóm doanh nghiệp, phản ánh mức độ phát triển về quản trị và năng lực công nghệ. Nghiên cứu thực nghiệm của Hà Diệu Thương, Lê Thanh & Nguyễn Thanh Trúc (2021) tại Việt Nam cho thấy, những doanh nghiệp có sự tham gia mạnh mẽ của lãnh đạo cấp cao, văn hóa đổi mới và nguồn lực tổ chức tốt thường có mức độ áp dụng các công cụ như thẻ điểm cân bằng cao hơn đáng kể.

Ở nhóm doanh nghiệp lớn, đặc biệt là các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài hoặc doanh nghiệp niêm yết, việc áp dụng kế toán quản trị chiến lược đã đạt được những kết quả nhất định. Các doanh nghiệp này thường triển khai thẻ điểm cân bằng như một công cụ trung tâm để đo lường hiệu quả hoạt động và gắn kết mục tiêu chiến lược với các chỉ tiêu cụ thể. Một nghiên cứu khảo sát của Lý Thị Thu Hiền, Nguyễn Thị Huỳnh Như và Võ Thị Như Ý (2025) tại các doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh Đồng Nai cho thấy, hệ thống thông tin kế toán tích hợp trong môi trường ERP được xây dựng dựa trên mô hình thẻ điểm cân bằng với bốn khía cạnh chính, qua đó giúp đánh giá hiệu quả hoạt động một cách toàn diện. Ngoài ra, việc ứng dụng hệ thống ERP và hệ thống thông tin kế toán tích hợp đã góp phần nâng cao khả năng cung cấp thông tin phục vụ quản trị chiến lược. Kết quả nghiên cứu trên 64 doanh nghiệp cho thấy, hệ thống thông tin tích hợp không chỉ hỗ trợ cải thiện quy trình nội bộ mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc đáp ứng nhu cầu thị trường và hỗ trợ phát triển doanh nghiệp. Điều này cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa công nghệ và kế toán quản trị chiến lược trong bối cảnh hiện đại.

Tuy nhiên, thực tiễn cũng chỉ ra, số lượng doanh nghiệp áp dụng đầy đủ các kỹ thuật kế toán quản trị chiến lược tại Việt Nam vẫn còn hạn chế. Nghiên cứu của Trịnh Thúy Anh về việc triển khai thẻ điểm cân bằng cho thấy, số doanh nghiệp áp dụng phương pháp này chưa nhiều, mặc dù đây là công cụ hiệu quả trong quản trị chiến lược. Nguyên nhân chủ yếu đến từ hạn chế về nguồn lực, năng lực nhân sự và sự thiếu hiểu biết về lợi ích của các công cụ này.

Đối với khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa, mức độ vận dụng kế toán quản trị chiến lược còn thấp hơn. Các doanh nghiệp này thường tập trung vào hoạt động ngắn hạn và chưa xây dựng được hệ thống thông tin phục vụ phân tích chiến lược. Nghiên cứu của Hà Diệu Thương, Lê Thanh & Nguyễn Thanh Trúc (2021) cũng cho thấy, quá trình chuyển đổi số trong doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam còn phụ thuộc nhiều vào đặc điểm doanh nghiệp, năng lực quản lý và mức độ cạnh tranh. Điều này đồng nghĩa với việc ứng dụng các công cụ kế toán quản trị chiến lược cũng chịu ảnh hưởng tương tự. Một điểm đáng chú ý khác là vai trò quyết định của nhà quản trị trong quá trình triển khai. Nghiên cứu trên  đã chỉ ra, sự tham gia của lãnh đạo cấp cao là yếu tố then chốt ảnh hưởng đến mức độ áp dụng thẻ điểm cân bằng trong doanh nghiệp nhỏ và vừa. Nếu nhà quản trị không nhận thức đầy đủ về tầm quan trọng của thông tin chiến lược, việc triển khai sẽ mang tính hình thức và không đạt hiệu quả mong muốn.

Bên cạnh đó, yếu tố con người và năng lực tổ chức cũng đóng vai trò quan trọng. Nghiên cứu về việc áp dụng thẻ điểm cân bằng tại Việt Nam cho thấy, các yếu tố như năng lực nhân sự, thiết kế hệ thống và quy trình triển khai là những điều kiện quyết định sự thành công. Điều này phản ánh thực tế, kế toán quản trị chiến lược không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn là vấn đề quản trị tổng thể.

Như vậy, mặc dù còn nhiều hạn chế, việc vận dụng kế toán quản trị chiến lược trong doanh nghiệp Việt Nam đang có những chuyển biến tích cực. Nếu được triển khai một cách đồng bộ và có định hướng, đây sẽ là công cụ quan trọng giúp doanh nghiệp phát triển bền vững trong dài hạn.

4. Giải pháp hoàn thiện việc vận dụng kế toán quản trị chiến lược trong doanh nghiệp

Để khắc phục những hạn chế đã phân tích, doanh nghiệp cần triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả vận dụng kế toán quản trị chiến lược, hướng tới hỗ trợ tốt hơn cho quá trình ra quyết định dài hạn.

Trước hết, cần nâng cao nhận thức của nhà quản trị về vai trò của kế toán quản trị chiến lược. Lãnh đạo doanh nghiệp nên xem đây là công cụ cốt lõi trong hoạch định và kiểm soát chiến lược, thay vì chỉ là bộ phận hỗ trợ ghi nhận số liệu. Việc tổ chức các chương trình đào tạo nội bộ, hội thảo chuyên đề hoặc tham vấn chuyên gia sẽ giúp thay đổi tư duy quản trị theo hướng dựa trên dữ liệu và thông tin phân tích.

Tiếp theo, doanh nghiệp cần hoàn thiện hệ thống thông tin kế toán theo hướng tích hợp và đồng bộ. Việc đầu tư vào các hệ thống phần mềm quản trị như ERP hoặc các nền tảng dữ liệu tập trung sẽ giúp kết nối thông tin giữa các bộ phận, từ đó nâng cao chất lượng dữ liệu đầu vào cho phân tích chiến lược. Đồng thời, cần xây dựng quy trình chuẩn hóa dữ liệu nhằm đảm bảo tính chính xác, nhất quán và dễ khai thác.

Một giải pháp quan trọng khác là phát triển nguồn nhân lực kế toán theo hướng đa kỹ năng. Doanh nghiệp nên chú trọng đào tạo đội ngũ kế toán không chỉ về chuyên môn nghiệp vụ mà còn về kỹ năng phân tích, tư duy chiến lược và khả năng sử dụng công nghệ. Việc kết hợp giữa kiến thức kế toán và năng lực phân tích sẽ giúp nâng cao chất lượng thông tin cung cấp cho nhà quản trị.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần lựa chọn và áp dụng các kỹ thuật kế toán quản trị chiến lược phù hợp với quy mô và đặc điểm hoạt động. Thay vì triển khai đồng loạt, doanh nghiệp có thể bắt đầu từ những công cụ cơ bản như phân tích chi phí hoặc thẻ điểm cân bằng, sau đó từng bước mở rộng sang các kỹ thuật phức tạp hơn khi điều kiện cho phép. Cách tiếp cận này giúp giảm áp lực về nguồn lực và tăng khả năng thành công trong triển khai.

Ngoài ra, việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số là yếu tố không thể thiếu. Các công cụ phân tích dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và hệ thống báo cáo thông minh sẽ hỗ trợ doanh nghiệp xử lý thông tin nhanh chóng và chính xác hơn. Nhờ đó, doanh nghiệp có thể nâng cao khả năng dự báo và phản ứng kịp thời với biến động của thị trường.

Cuối cùng, cần xây dựng văn hóa quản trị dựa trên dữ liệu trong toàn doanh nghiệp. Các quyết định quản lý nên được dựa trên thông tin phân tích thay vì cảm tính. Khi văn hóa này được hình thành, kế toán quản trị chiến lược sẽ phát huy tối đa vai trò, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh và đảm bảo sự phát triển bền vững của doanh nghiệp trong bối cảnh hiện nay.

Tài liệu tham khảo:

Lý Thị Thu Hiền, Nguyễn Thị Huỳnh Như & Võ Thị Như Ý (2025). Đánh giá mức độ sẵn sàng áp dụng hệ thống hoạch định nguồn lực doanh nghiệp (ERP) trong quản lý kế toán tại các doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh Đồng Nai thời kỳ chuyển đổi số. Tạp chí Công Thương - Các kết quả nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ, Số 28/2025

Hà Diệu Thương, Lê Thanh & Nguyễn Thanh Trúc (2021). Factors affecting the adoption extent of the balanced scorecard by Vietnamese small- and medium-sized enterprises. Accounting Research Journal, Volume 35, Issue 4, 25 October 2021, Pages 543-560. Truy cập tại: https://doi.org/10.1108/ARJ-08-2020-0221

Trịnh Thúy Anh (2014). Implementation of balanced scorecard in Vietnamese enteprises. Truy cập tại: https://journalofscience.ou.edu.vn/index.php/econ-en/article/view/98.

Applying strategic management accounting techniques in contemporary business management

Nguyen Thi Huyen

Faculty of Economics, Viet Tri Industrial University

Abstract:

Intensifying competition and rapid market volatility require businesses not only to manage costs effectively but also to formulate long-term strategies grounded in relevant and value-added information. Strategic management accounting has therefore emerged as an important managerial tool that supports informed, forward-looking decision-making. This study examines the role of strategic management accounting in contemporary business management, clarifies its key techniques, and assesses their applicability in current business contexts. On this basis, the study provides managerial implications for enhancing decision-making quality, strengthening competitive advantage, and improving overall management efficiency.

Keywords: strategic management accounting, corporate governance, competitive advantage, costs, management information.

[Tạp chí Công Thương - Các kết quả nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ, Số 15 năm 2026]