TÓM TẮT:

Bài viết tổng quan về rủi ro, quản lý rủi ro và các phương pháp phân tích rủi ro trong dự án đầu tư, đồng thời trình bày việc ứng dụng phương pháp phân tích độ nhạy thông qua một ví dụ minh họa cụ thể. Trên cơ sở đó, bài viết nhấn mạnh vai trò của người phân tích rủi ro trong việc xác định các biến số đầu vào ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư, đánh giá mức độ biến động của các biến số và phân tích tác động của chúng đến dự án. Kết quả nghiên cứu là cơ sở để đề xuất các giải pháp nhằm hạn chế tác động của rủi ro và nâng cao hiệu quả quản lý dự án đầu tư.

Từ khóa: phân tích rủi ro dự án đầu tư, phân tích độ nhạy dự án đầu tư

1. Đặt vấn đề

Đầu tư là hoạt động sử dụng các nguồn lực trong một thời gian tương đối dài nhằm thu được các lợi ích kinh tế-xã hội và tài chính. Trong quá trình khai thác dự án có nhiều thay đổi của các yếu tố đầu vào của dự án theo chiều hướng không mong muốn với chủ đầu tư. Vì những tác động đó không có lợi đối với hiệu quả đầu tư của dự án, nên việc phân tích rủi ro dự án đầu tư là công việc rất cần thiết, làm cơ sở cho chủ đầu tư ra quyết định đầu tư dự án.

Có nhiều phương pháp được sử dụng để phân tích rủi ro dự án đầu tư. Tùy theo điều kiện thực tế liên quan đến dự án đầu tư, nhà phân tích sẽ lựa chọn phương pháp phân tích phù hợp. Trong phạm vi bài báo này, tác giả ứng dụng phương pháp phân tích độ nhạy để minh hoạ phân tích rủi ro dự án đầu tư.

2. Nội dung nghiên cứu

2.1. Tổng quan chung về rủi ro và quản lý rủi ro

Rủi ro được xem là sự có thể hoặc khả năng xảy ra của sự nguy hiểm, mất mát, tổn hại hoặc các hậu quả xấu khác. Khái niệm về rủi ro là được đặt vào tình thế nguy hiểm (Paul Hopkin, 2018).

Ví dụ làm chủ một con tàu đánh bắt cá. Đối với phần lớn mọi người, đây là phương tiện để đánh cá kiếm lợi nhuận. Tuy nhiên, cùng với việc đánh bắt cá vẫn tiềm ẩn những bất định liên quan đến các chi phí bảo dưỡng và sửa chữa, đôi khi còn có cả sự cố do các yếu tố tiêu cực gây ra hỏng hóc động cơ, vỡ vỏ tàu,…

Quản lý rủi ro là một quá trình mang tính hệ thống, bao gồm các công việc: nhận dạng, phân tích, phản ứng với tình huống có các biến cố và giám sát tình hình rủi ro nhằm tối thiểu hoá thiệt hại do rủi ro gây ra (Thomas Wolke, 2017).

Nhận dạng rủi ro: dựa trên sự hiểu biết thấu đáo về tình hình thực tế liên quan đến dự án và các đe doạ tiềm tàng mang tính tư liệu để đưa ra các bất định có thể xảy ra. Ví dụ với công việc kinh doanh, rủi ro có thể đến từ sự trục trặc (gián đoạn của chuỗi cung ứng) hoặc sự hay thay đổi của thị trường; đối với cá nhân, có thể là sự ốm đau hoặc là thiệt hại vật chất.

Phân tích rủi ro: cần đánh giá xác suất và tác động của từng rủi ro, trên cơ sở đó đưa ra những đe doạ nào sẽ gây ra thiệt hại lớn nhất.

Kiểm soát rủi ro: cần xác định làm thế nào với rủi ro, cụ thể có các mức độ ứng phó với rủi ro như: tránh rủi ro; chuyển rủi ro cho bên khác; chấp nhận rủi ro; giảm thiểu rủi ro.

Giám sát: liên tục theo dõi tình hình để phát hiện các rủi ro mới hoặc là các thay đổi đang diễn ra có tác động tiêu cực để đưa ra các giải pháp để giảm thiểu tác động của rủi ro hoặc các hành động để quản lý rủi ro.

2.2. Các phương pháp phân tích rủi ro

Các phương pháp sử dụng phân tích rủi ro thường được phân loại (Virine, L. 2009), gồm:

- Phương pháp định tính được xem là một quá trình  đánh giá sự có thể xảy ra và tác động của các rủi ro. Nhóm phương pháp này gồm các phương pháp: đánh giá xác suất và tác động, ma trận rủi ro,….

- Phương pháp định lượng thường sử dụng các dữ liệu khách quan và số liệu cụ thể để phân tích rủi ro. Nhóm phương pháp này gồm các phương pháp: mô phỏng Monte Carlo, phân tích cây quyết định; phân tích tác động; phân tích cây lỗi và cây sự kiện; phân tích độ nhạy.

Thông thường người ta sử dụng các phương pháp này để nhận diện các mối nguy cơ tiềm tàng, đánh giá tính gay go của các đe doạ và đưa ra các giải pháp giảm thiểu tác động của rủi ro.

2.3. Ứng dụng phương pháp phân tích độ nhạy

Phương pháp phân tích độ nhạy được tiến hành theo cách thay đổi một hoặc một vài biến số đầu vào cụ thể nào đó và xem sự tác động đến kết quả đầu ra của hiệu quả đầu tư dự án như thế nào. Dựa vào sự thay đổi của biến số đầu vào và kết quả đầu ra, người phân tích sẽ nhận diện được rủi ro nào là đáng quan tâm nhất.

Khi sử dụng phương pháp phân tích độ nhạy, cần thực hiện các công việc sau (Lucy Brown 2026):

- Xác định mục tiêu phân tích: lựa chọn chỉ tiêu hiệu quả của dự án cần phân tích, ví dụ như tổng chi phí dự án, tiến độ thực hiện dự án, giá trị hiện tại thuần dự án (NPV),…

- Lựa chọn các biến số đầu vào cơ bản: có tác động đến chỉ tiêu hiệu quả của dự án đầu tư, ví dụ chi phí đầu tư dự án, chi phí nguyên vật liệu, chi phí trả lương, dòng thu, tỷ lệ lạm phát, tỷ giá hối đoái…;

- Thay đổi một biến số: tăng hoặc giảm biến số cơ bản được lựa chọn theo một tỷ lệ nào đó và giữ nguyên các biến số khác. Thông thường thì người ta hay chọn dải giá trị thay đổi như tăng hoặc giảm 5-10% giá trị của các biến số cơ bản;

- Đo lường sự tác động: Tính toán chỉ tiêu hiệu quả dự án với các thông số cơ bản lựa chọn theo sự thay đổi được xác định. Nếu chỉ tiêu hiệu quả thay đổi nhiều thì phản ánh độ nhạy cao;

- Sắp xếp các biến số theo mức độ tác động, thường người ta xếp theo thứ tự tác động cao nhất, giảm dần và thấp nhất.

Ví dụ minh họa sử dụng phương pháp phân tích độ nhạy (Lucy Brown 2026):

Một doanh nghiệp dự kiến đầu tư một dự án với vốn đầu tư 1.200 triệu đồng khai thác trong 5 năm, dòng tiền thu về (triệu đồng) và chi phí khai thác bỏ ra (triệu đồng) theo các năm, hệ số chiết khấu i=10%, được trình bày tại Bảng 1.

Bước 1: Xác định mục tiêu cần phân tích, trong phạm vi của ví dụ này chọn chỉ tiêu hiệu quả là giá trị hiện tại thuần của dự án (NPV)

Bước 2: Xác định các biến số đầu vào cơ bản có tác động đến NPV của dự án, chẳng hạn: chi phí đầu tư (C0), dòng thu theo các năm (Bt), chi phí khai thác hàng năm (Ct). Bước này rất quan trọng nhằm nhận diện các rủi ro liên quan đến hiệu quả đầu tư dự án, đòi hỏi kinh nghiệm và sự hiểu biết của người phân tích rủi ro.

Bước 3: Xây dựng phương án cơ sở, tính giá trị NPV của dự án theo công thức sau:

NPV=  (1)

Bảng 2. số liệu tính toán giá trị NPV của dự án đầu tư minh hoạ

Năm (t)

0

1

2

3

4

5

(B-C)t

-1200

360

410

460

441

379

(1+i)-t

1

0,909

0,826

0,751

0,683

0,621

(B-C)t*(1+i)-t

-1200

327,27

338,84

345,60

301,21

235,33

 

           

Theo công thức (1) trên, NPV = 348,26 triệu đồng.

Bước 4: Thay đổi từng biến số đầu vào theo cùng một tỷ lệ, ví dụ cùng tăng, cùng giảm 5-10%. Bước này cần có sự đánh giá dựa trên kinh nghiệm chuyên gia để lựa chọn mức tăng hay giảm đối với các biến số đầu vào một cách hợp lý phù hợp với tình hình thực tế.

Trong ví dụ này, sẽ thay đổi các biến số cơ bản đầu vào như sau:

- Tăng chi phí đầu tư dự án lên 5%, 10%.

- Tăng chi phí khai thác dự án lên 5%, 10%.

- Giảm dòng thu dự án 5%, 10%.

Bước 5: Đo lường sự tác động của sự thay đổi các biến số đầu vào đến giá trị NPV của dự án. Tính toán giá trị NPV ứng với sự thay đổi giá trị của các biến số đầu vào như đã lựa chọn ở bước trên và xác định mức thay đổi của giá trị NPV. Giá trị của NPV, cụ thể như sau:

Bảng 3. Mức độ thay đổi giá trị NPV dự án đầu tư minh họa

 

Thay đổi của biến số đầu vào (%)

NPV     (triệu đồng)

Thay đổi của NPV so với NPV của phương án cơ sở (%)

C0

+ 5%

288,26

(288,26-348,26)/348,26=-17,2

 

+ 10%

228,26

-34,5

Bt

- 5%

246,27

-29,3

 

- 10%

144,28

-58,6

Ct

+ 5%

323,68

-7

 

+ 10%

299,11

-14,1

Bước 6: Xếp hạng mức độ tác động của các biến số đầu vào theo thứ tự từ cao xuống thấp.

Dựa vào kết quả ở bảng trên, cho thấy:

- Mức độ tác động của sự giảm dòng thu dự án 10% là cao nhất;

- Tiếp theo là tăng chi phí đầu tư 10%, giảm dòng thu 5%, tăng chi phí đầu tư 5%, tăng chi phí khai thác 10%;

- Mức độ tác động thấp nhất là tăng chi phí khai thác 5%.

 

Nhìn trên đồ thị, thấy rõ sự biến đổi giá trị NPV giảm cao nhất là 58,6% khi dòng thu dự án giảm 10% và NPV giảm thấp nhất là 7% khi chi phí khai thác dự án tăng 5%.

Bước 8: Dựa trên các kết quả phân tích các rủi ro nêu trên để đưa ra các giải pháp nhằm giảm thiểu tác động của rủi ro đối với hiệu quả đầu tư dự án. Bước này đòi hỏi sự hiểu biết sâu rộng và kinh nghiệm thực tiễn của người phân tích để các giải pháp đề xuất được phù hợp và khả thi.

- Đối với rủi ro giảm dòng thu dự án, chủ đầu tư cần quan tâm nhiều hơn nữa đến các khía cạnh như: chất lượng sản phẩm, mẫu mã, quảng cáo và thậm chí giá bán sản phẩm dự án để cạnh tranh với các đối thủ trên thị trường.

- Đối với rủi ro tăng chi phí đầu tư, chủ đầu tư cần có các giải pháp như: chủ động thu xếp nguồn vốn kịp thời cho dự án, lập kế hoạch sử dụng vốn hợp lý, thu xếp và ký kết các hợp đồng mua bán máy móc thiết bị và nguyên vật liệu chặt chẽ, hợp lý, sử dụng tài nguyên cho dự án không bị lãng phí.

3. Kết luận

Dựa vào các nội dung trên, bài báo có một vài nhận xét kết luận sau:

- Rủi ro với dự án đầu tư là thường hay xảy ra, vì thực tế cho thấy các biến số đầu vào của dự án đầu tư luôn có sự thay đổi do tình hình kinh tế vĩ mô có nhiều biến động và năng lực tài chính của chủ đầu tư cũng thay đổi thất thường.

- Việc phân tích rủi ro và quản lý rủi ro đối với dự án đầu tư là hết sức quan trọng và cần thiết nhằm giảm thiểu thiệt hại do rủi ro gây ra và góp phần đảm bảo hiệu quả đầu tư của dự án.

- Phương pháp phân tích độ nhạy dự án là một phương pháp khá đơn giản, dễ áp dụng và phù hợp với điều kiện không đòi hỏi quá nhiều về dữ liệu vĩ mô, vi mô liên quan đến dự án cũng như kỹ năng đánh giá rủi ro của nhà phân tích. Tuy nhiên, nếu kết hợp áp dụng phương pháp khác trong phân tích rủi ro dự án thì sẽ giảm thiểu hơn nữa sự bất định của rủi ro gây ra cho dự án.

Tài liệu tham khảo:

Paul Hopkin. (2018). Fundamentals of Risk Management: Understanding, Evaluating and Implementing Effective Risk Management, Kogan page Publisher.

Thomas Wolke. (2017). Risk management, Walter de Gruyter GmbH & co GH.

Virine, L. (2009). Project risk analysis: how to make better choices in the uncertain times. PMI® Global Congress 2009-North America, Orlando, FL. Newtown Square, PA: Project Management Institute. https://www.pmi.org/learning/library/risk-analysis-decisions-uncertain-times-6686

 Best Project Management Blogs: What is Sensitivity Analysis in Project Management? A Lucy Brown. (2026). Detail Guide. https://www.invensislearning.com/blog/what-is-sensitivity-analysis-in-project-management/

Application of sensitivity analysis in investment project risk analysis

Tran Hong Nguyen

Electric Power University

Email: [email protected]

Abstract:

This study provides an overview of risk, risk management, and methods for analyzing investment project risks and demonstrates the application of sensitivity analysis through a specific example. The method evaluates how changes in selected input variables affect project performance indicators. Using net present value as the evaluation criterion, the illustrative analysis examines variations in investment costs, annual operating costs, and project revenues. The results show that a 10% decline in revenue produces the greatest reduction in net present value, whereas a 5% increase in operating costs has the smallest effect. The study emphasizes the analyst’s role in selecting relevant input variables, determining realistic ranges of variation, ranking their impacts, and recommending appropriate risk-mitigation measures. Sensitivity analysis is considered simple and practical, although combining it with other methods may further reduce uncertainty.

Keywords: investment project risk analysis, investment project sensitivity analysis.

[Tạp chí Công Thương - Các kết quả nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ, Số 21 năm 2026]