Tóm tắt:

Làng cổ Đường Lâm là một trong những điểm du lịch văn hóa đặc sắc của Thủ đô Hà Nội, nổi bật với hệ thống nhà cổ, đình làng, chùa, giếng cổ và không gian sinh hoạt mang đậm dấu ấn làng quê Bắc Bộ truyền thống. Trong bối cảnh nhu cầu du lịch của du khách ngày càng chuyển từ tham quan đơn thuần sang trải nghiệm thực tế, phát triển làng du lịch trải nghiệm tại Đường Lâm trở thành hướng đi phù hợp nhằm khai thác hiệu quả giá trị di sản gắn với sinh kế cộng đồng. Bài viết phân tích thực trạng phát triển làng du lịch trải nghiệm tại làng cổ Đường Lâm, từ đó đề xuất giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả khai thác du lịch theo hướng bền vững.

Từ khóa: làng cổ Đường Lâm, du lịch trải nghiệm, du lịch cộng đồng, du lịch nông thôn, phát triển bền vững.

1. Đặt vấn đề

Du lịch trải nghiệm đang trở thành xu hướng được nhiều du khách lựa chọn bởi nhu cầu khám phá đời sống bản địa ngày càng tăng. Thay vì chỉ tham quan các điểm đến nổi tiếng, du khách mong muốn được trực tiếp tham gia vào các hoạt động sinh hoạt thường ngày của người dân, tìm hiểu văn hóa truyền thống và cảm nhận không gian sống đặc trưng của từng địa phương. Điều này mở ra cơ hội lớn cho các làng cổ, làng nghề và khu vực nông thôn có giá trị văn hóa lâu đời phát triển du lịch theo hướng bền vững.

Làng cổ Đường Lâm thuộc thị xã Sơn Tây, Hà Nội là một trong những ngôi làng hiếm hoi vẫn giữ được khá nguyên vẹn cấu trúc làng Việt cổ với cổng làng, đình, chùa, giếng nước, đường làng lát gạch và những ngôi nhà đá ong hàng trăm năm tuổi. Nơi đây còn lưu giữ nhiều phong tục tập quán, lễ hội truyền thống và nghề thủ công gắn với đời sống nông nghiệp vùng đồng bằng Bắc Bộ. Chính những giá trị này đã tạo nên sức hấp dẫn riêng biệt cho Đường Lâm so với nhiều điểm du lịch khác. Những năm gần đây, địa phương đã từng bước khai thác các hoạt động du lịch trải nghiệm như làm nông dân, gói bánh chưng, làm tương, chế biến món ăn truyền thống và tham gia chương trình Tết làng Việt. Các sản phẩm này không chỉ giúp du khách hiểu sâu hơn về văn hóa bản địa mà còn tạo thêm nguồn thu nhập cho người dân địa phương.

Tuy nhiên, việc phát triển du lịch trải nghiệm tại Đường Lâm vẫn còn nhiều hạn chế, như hạ tầng phục vụ du lịch chưa đồng bộ, sản phẩm trải nghiệm chưa phong phú, chất lượng dịch vụ chưa đồng đều và sự tham gia của người dân còn thiếu tính chuyên nghiệp. Vì vậy, nghiên cứu phát triển làng du lịch trải nghiệm tại làng cổ Đường Lâm có ý nghĩa quan trọng nhằm khai thác hiệu quả giá trị di sản gắn với phát triển kinh tế địa phương.

2. Thực trạng phát triển làng du lịch trải nghiệm tại làng cổ Đường Lâm

2.1. Tiềm năng phát triển làng du lịch trải nghiệm tại làng cổ Đường Lâm

Làng cổ Đường Lâm sở hữu nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển du lịch trải nghiệm gắn với văn hóa cộng đồng và du lịch nông thôn bền vững. Đây là ngôi làng cổ đầu tiên của Việt Nam được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa quốc gia, nổi bật với hệ thống nhà cổ bằng đá ong có tuổi đời hàng trăm năm, cùng không gian làng quê Bắc Bộ còn được bảo tồn khá nguyên vẹn. Những yếu tố như cổng làng, đình Mông Phụ, chùa Mía, giếng cổ, đường làng lát gạch và các nếp nhà truyền thống đã tạo nên giá trị đặc sắc mà ít địa phương còn giữ được.

Không chỉ có giá trị vật thể, Đường Lâm còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa phi vật thể như lễ hội truyền thống, tín ngưỡng thờ thành hoàng làng, phong tục sinh hoạt cộng đồng và các nghề thủ công dân gian. Đây là nền tảng quan trọng để xây dựng các sản phẩm du lịch trải nghiệm mang tính bản địa cao. Du khách đến Đường Lâm không chỉ tham quan, mà còn có thể trực tiếp tham gia các hoạt động như làm tương, gói bánh chưng, nấu chè lam, chế biến món ăn quê, đạp xe quanh làng hay trải nghiệm một ngày làm nông dân.

Vị trí địa lý của Đường Lâm cũng là một lợi thế lớn khi nằm cách trung tâm Hà Nội không quá xa, thuận tiện cho cả khách nội địa và khách quốc tế đi trong ngày hoặc lưu trú ngắn hạn. Việc kết nối với các điểm du lịch khác của Sơn Tây như Thành cổ Sơn Tây, Đền Và, Làng Văn hóa các dân tộc Việt Nam giúp mở rộng chuỗi sản phẩm du lịch và tăng thời gian lưu trú của du khách.

Bên cạnh đó, chính quyền địa phương đã có nhiều hoạt động thúc đẩy phát triển du lịch cộng đồng như hỗ trợ cải tạo nhà cổ kết hợp homestay, tổ chức chương trình Tết làng Việt và quảng bá sản phẩm ẩm thực truyền thống. Việc sản phẩm trải nghiệm ẩm thực truyền thống Bắc Bộ của Đường Lâm được vinh danh tại giải thưởng du lịch bền vững ASEAN năm 2024 đã cho thấy tiềm năng phát triển mạnh mẽ của mô hình này trong thời gian tới.

2.2. Những hạn chế trong phát triển làng du lịch trải nghiệm tại Đường Lâm

Mặc dù sở hữu nhiều lợi thế nổi bật về giá trị văn hóa và tài nguyên du lịch, quá trình phát triển làng du lịch trải nghiệm tại làng cổ Đường Lâm vẫn còn nhiều hạn chế, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả khai thác cũng như khả năng phát triển bền vững trong dài hạn. Những khó khăn này xuất phát từ cả yếu tố hạ tầng, chất lượng sản phẩm du lịch, sự tham gia của cộng đồng dân cư và cơ chế quản lý bảo tồn di sản.

Trước hết, hệ thống cơ sở hạ tầng phục vụ du lịch vẫn chưa đáp ứng tốt nhu cầu ngày càng tăng của du khách. Đường Lâm nằm cách trung tâm Hà Nội không quá xa nhưng giao thông kết nối vào một số khu vực trong làng vẫn còn nhỏ hẹp, khó tiếp cận với các đoàn khách lớn. Bãi đỗ xe cho xe du lịch còn hạn chế, đặc biệt vào các dịp lễ hội hoặc mùa cao điểm thường xảy ra tình trạng quá tải. Hệ thống biển chỉ dẫn du lịch chưa được đầu tư đồng bộ, nhiều điểm tham quan chưa có bảng thông tin đầy đủ bằng song ngữ, gây khó khăn cho khách quốc tế trong quá trình trải nghiệm. Ngoài ra, các tiện ích công cộng như nhà vệ sinh, khu nghỉ chân, điểm bán hàng lưu niệm tập trung vẫn còn thiếu hoặc chất lượng chưa cao. Theo phản ánh của nhiều doanh nghiệp lữ hành, đây là một trong những nguyên nhân khiến thời gian lưu trú của khách tại Đường Lâm còn ngắn, chủ yếu chỉ dừng ở hình thức tham quan trong ngày.

Bên cạnh đó, sản phẩm du lịch trải nghiệm tại Đường Lâm vẫn chưa thực sự phong phú và còn mang tính lặp lại. Hiện nay, các hoạt động phổ biến chủ yếu tập trung vào tham quan nhà cổ, đình làng, Chùa Mía, thưởng thức đặc sản địa phương như chè lam, tương làng cổ và tham gia một số hoạt động như gói bánh chưng, làm tương hoặc đạp xe quanh làng. Tuy nhiên, nhiều sản phẩm chưa được đầu tư chiều sâu về nội dung trải nghiệm, chưa tạo được sự khác biệt rõ nét so với các điểm du lịch cộng đồng khác ở miền Bắc. Một số chương trình trải nghiệm mới chỉ dừng ở mức giới thiệu ngắn, thiếu tính tương tác và chưa có sự đổi mới thường xuyên để giữ chân du khách quay trở lại.

Dẫn chứng rõ nhất là lượng khách đến Đường Lâm tuy khá ổn định nhưng tỷ lệ khách lưu trú qua đêm vẫn còn thấp. Phần lớn khách tham quan theo tour ngắn trong ngày từ nội thành Hà Nội hoặc kết hợp với các điểm du lịch khác tại Sơn Tây. Điều này làm cho doanh thu du lịch chưa tương xứng với tiềm năng sẵn có.

Một hạn chế lớn khác là sự tham gia của người dân địa phương trong phát triển du lịch chưa đồng đều và còn thiếu tính chuyên nghiệp. Một số hộ gia đình tích cực cải tạo nhà cổ để làm homestay, mở quán ăn truyền thống hoặc tham gia hướng dẫn trải nghiệm cho khách, nhưng nhiều hộ khác vẫn còn tâm lý e ngại hoặc chưa nhận thấy rõ lợi ích lâu dài từ du lịch. Nhiều người dân vẫn coi du lịch là hoạt động phụ, chưa xem đây là hướng phát triển kinh tế bền vững cho gia đình.

Kỹ năng phục vụ khách du lịch của nhiều hộ dân còn hạn chế, đặc biệt là khả năng giao tiếp với khách quốc tế, kỹ năng giới thiệu văn hóa bản địa và quản lý dịch vụ lưu trú. Một số homestay chưa đáp ứng tốt tiêu chuẩn vệ sinh, tiện nghi còn đơn giản và thiếu tính chuyên nghiệp trong phục vụ. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến trải nghiệm của du khách và làm giảm khả năng cạnh tranh của điểm đến. Việc ứng dụng công nghệ số trong quảng bá sản phẩm du lịch của người dân cũng còn yếu, chủ yếu vẫn phụ thuộc vào doanh nghiệp lữ hành hoặc các chương trình xúc tiến của địa phương.

Ngoài ra, mối liên kết giữa người dân, doanh nghiệp du lịch và chính quyền địa phương chưa thực sự chặt chẽ. Nhiều doanh nghiệp lữ hành chỉ khai thác tour ngắn hạn, đưa khách đến tham quan rồi rời đi mà chưa đầu tư sâu vào phát triển sản phẩm cộng đồng. Việc chia sẻ lợi ích giữa doanh nghiệp và người dân chưa rõ ràng khiến một số hộ dân chưa thực sự chủ động tham gia. Hoạt động quảng bá du lịch vẫn còn phân tán, thiếu chiến lược thương hiệu thống nhất cho toàn bộ làng cổ Đường Lâm.

Một vấn đề đáng chú ý khác là mâu thuẫn giữa bảo tồn di sản và nhu cầu sinh hoạt thực tế của người dân. Nhiều hộ dân đang sinh sống trong các ngôi nhà cổ có tuổi đời hàng trăm năm nhưng gặp khó khăn lớn trong việc sửa chữa, cải tạo do phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định bảo tồn. Trong khi đó, chi phí tu bổ nhà cổ khá cao, vượt quá khả năng tài chính của phần lớn hộ gia đình. Có thời điểm đã xuất hiện tình trạng một số hộ dân muốn trả lại danh hiệu di sản vì cảm thấy cuộc sống bị hạn chế nhưng chưa nhận được hỗ trợ tương xứng.

Nhìn chung, những hạn chế trong phát triển làng du lịch trải nghiệm tại Đường Lâm không chỉ nằm ở yếu tố vật chất mà còn liên quan đến tư duy phát triển, cơ chế quản lý và sự đồng thuận của cộng đồng dân cư. Việc khắc phục những tồn tại này là điều kiện quan trọng để Đường Lâm phát huy tốt hơn giá trị của một làng cổ đặc sắc, trở thành điểm đến trải nghiệm văn hóa tiêu biểu của Thủ đô Hà Nội và của cả nước.

3. Giải pháp phát triển làng du lịch trải nghiệm tại làng cổ Đường Lâm

Để phát triển làng du lịch trải nghiệm tại làng cổ Đường Lâm theo hướng bền vững, trước hết cần chú trọng hoàn thiện hệ thống cơ sở hạ tầng phục vụ du lịch. Hiện nay, nhiều tuyến đường trong làng còn nhỏ hẹp, bãi đỗ xe chưa đáp ứng tốt nhu cầu của các đoàn khách lớn, hệ thống biển chỉ dẫn và các công trình phục vụ công cộng còn thiếu đồng bộ. Chính quyền địa phương cần ưu tiên đầu tư giao thông kết nối, mở rộng khu vực đỗ xe, xây dựng nhà vệ sinh công cộng đạt chuẩn và bổ sung hệ thống bảng thông tin song ngữ tại các điểm di tích quan trọng. Việc cải thiện hạ tầng sẽ giúp nâng cao chất lượng phục vụ, kéo dài thời gian lưu trú và tăng khả năng quay trở lại của du khách.

Bên cạnh đó, cần đa dạng hóa sản phẩm du lịch trải nghiệm thay vì chỉ tập trung vào tham quan nhà cổ và thưởng thức đặc sản địa phương. Đường Lâm có lợi thế lớn về văn hóa làng quê Bắc Bộ nên cần phát triển sâu hơn các hoạt động như trải nghiệm làm nông dân, học nấu món truyền thống, làm tương, gói bánh chưng, chế biến chè lam, tổ chức phiên chợ quê và các chương trình trải nghiệm lễ hội dân gian. Việc xây dựng các tour chuyên đề theo mùa như Tết làng Việt, mùa gặt, mùa làm tương sẽ giúp tạo điểm nhấn riêng biệt cho điểm đến.

Nâng cao năng lực tham gia của người dân địa phương cũng là giải pháp có ý nghĩa quyết định. Người dân chính là chủ thể trực tiếp tạo ra trải nghiệm du lịch nên cần được đào tạo thường xuyên về kỹ năng giao tiếp, phục vụ khách, quản lý homestay, chế biến ẩm thực, giữ gìn vệ sinh môi trường và quảng bá sản phẩm trên nền tảng số. Khi người dân có đủ năng lực và nhìn thấy lợi ích kinh tế rõ ràng, họ sẽ chủ động hơn trong việc bảo tồn di sản gắn với phát triển sinh kế. Đồng thời, cần khuyến khích thành lập các tổ hợp tác hoặc hợp tác xã du lịch cộng đồng để tăng tính liên kết giữa các hộ dân, tránh tình trạng hoạt động riêng lẻ và thiếu đồng bộ.

Ngoài ra, cần xây dựng cơ chế liên kết chặt chẽ giữa người dân, doanh nghiệp lữ hành và chính quyền địa phương. Doanh nghiệp không chỉ đưa khách đến tham quan mà cần tham gia đầu tư dài hạn vào sản phẩm du lịch cộng đồng, hỗ trợ quảng bá thương hiệu và kết nối thị trường ổn định. Chính quyền địa phương đóng vai trò điều phối, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các bên và hỗ trợ chính sách bảo tồn nhà cổ.

Tài liệu tham khảo:

Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (2022), Quyết định số 922/QĐ-TTg ngày 2/8/2022 về Chương trình phát triển du lịch nông thôn trong xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2021-2025.

Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch (2024), Chương trình phối hợp số 04/CTPH-BNN&PTNT-BVHTTDL về phát triển du lịch nông nghiệp, nông thôn hiệu quả và bền vững giai đoạn 2024-2030.

Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội (2024), Ẩm thực tại làng cổ Đường Lâm nhận giải thưởng sản phẩm du lịch bền vững ASEAN năm 2024. Truy cập tại: https://sovhtt.hanoi.gov.vn/am-thuc-tai-lang-co-duong-lam-nhan-giai-thuong-san-pham-du-lich-ben-vung-asean-nam-2024.

Việt Hoàng (2024), Du lịch trải nghiệm ẩm thực truyền thống Bắc Bộ làng cổ Đường Lâm được vinh danh là sản phẩm du lịch bền vững ASEAN. Truy cập tại: https://nhandan.vn/du-lich-trai-nghiem-am-thuc-truyen-thong-bac-bo-lang-co-duong-lam-duoc-vinh-danh-la-san-pham-du-lich-ben-vung-asean-post794095.html.

Developing experiential tourism villages in Duong Lam ancient village, Hanoi

Pham Quang Khanh

Faculty of Tourism and Hospitality, University of Economics - Technology for Industries

Abstract:

Duong Lam ancient village is one of Hanoi’s distinctive cultural tourism destinations, renowned for its system of ancient houses, communal houses, temples, old wells, and living spaces that strongly reflect the characteristics of traditional villages in Northern Vietnam. As tourist demand shifts from passive sightseeing to more immersive and hands-on experiences, the development of experiential tourism in Duong Lam has emerged as a promising approach to effectively harnessing heritage values while supporting community livelihoods. This article examines the current state of experiential tourism development in Duong Lam ancient village and proposes solutions to enhance the effectiveness and sustainability of tourism exploitation.

Keywords: Duong Lam ancient village, experiential tourism, community tourism, rural tourism, sustainable development.

[Tạp chí Công Thương - Các kết quả nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ, Số 15 năm 2026]